Angstaanjagend

Zo rijgen de dagen zich aan elkaar en op een dag arriveert er een vrachtwagen met Duitse soldaten die tot hun grootste vreugde de door Pien geregelde materialen kwam afleveren. Er was zelfs aan een kleine shovel gedacht. Pien had ze verteld dat zij en haar man heel graag een klein waterbassin wilde aanleggen, als reservevoorraad voor eventuele droge zomers en daar hadden zij deze materialen voor nodig. Ze nam ze dankbaar in ontvangst en bereiden een lekkere maaltijd voor de soldaten en schonk ze de drank in, die de soldaten overigens zelf hadden meegenomen. Het werd een klein feestje en er werd gedanst en gelachen.

Zev en zijn gezin hielden zich weer schuil achter het hooi in de stal. Op een gegeven moment sluipt Zev naar de boerderij en gluurt door het raam naar binnen. Daar ziet hij Pien dansen met enkele soldaten en hij krijgt er een brok in zijn keel van. Somber sluipt hij terug naar zijn gezin en vertelt zijn vrouw wat hij had gezien. Ze haalt haar schouders op en fluistert: ‘Laten we ons rustig houden, stel je voor dat ze ons vinden. Dan zijn we de klos.’

Zev viel uiteindelijk in slaap, maar in zijn dromen zag hij telkens de boerin in de armen van die soldaten dansen. Plots voelt hij dat er aan hem geschut wordt. Als hij zijn ogen opent dan ziet hij Hans die zijn vinger tegen zijn mond houdt, als teken dat ze stil moeten zijn en gebaard het gezin hem te volgen.

Ze sluipen naar het bos en verschuilen zich achter de struiken. 

‘Blijf hier en als de kust weer veilig is dan kom ik of mijn vrouw jullie weer ophalen,’ fluistert Hans en behoedzaam sluipt hij weer terug naar de boerderij.

Tegen de tijd dat alle Duitsers vertrokken, hoopte Zev dat hij en zijn gezin snel zou worden opgehaald, maar plots hoorde ze opnieuw een vrachtauto het erf oprijden. Stil wachtte ze vanachter de struiken af en hoopte maar dat er niets aan de hand zou zijn.

Hans en Pien die vermoeid aan de keukentafel zaten en naar bed wilde horen ook de vrachtauto het erf op rijden.

‘Misschien zijn ze iets vergeten,’ oppert Pien. ‘Het lijkt mij het beste dat je Zev en de andere het bos in stuurt.’

‘Lieverd dat heb ik al gedaan, ik had zo naar voorgevoel vanavond. Ze zijn veilig.’

‘Ik ga wel even vragen wat ze willen,’ stelt Pien voor.

Hans hoort Pien druk in gesprek met de soldaten die haar vertellen dat zij opdracht hebben gekregen om de boerderij te doorzoeken. Ook Hans besluit naar buiten te gaan en te vragen waarom ze hen zo laat in de avond nog komen storen.

‘Zijn jullie iets vergeten, mijn vrouw en ik stonden juist op het punt om naar bed te gaan.’

 Ze duwen hem opzij en een SS-officier vraagt hem of hij joden in zijn huis heeft verborgen.

‘Onderduikers, hoe komt u erbij. Wij staan aan jullie kant, dat is toch bekend. Nee, u vergist zich, hoe komt u erbij, maar als u het nodig vindt, kijk dan maar rustig rond. Als u het niet erg vindt gaan mijn vrouw en ik naar bed, want morgen wacht er weer een drukke dag voor ons.’

Hans wordt hardhandig naar binnen geduwd een het huis wordt van top tot teen onderzocht. De kinderen die inmiddels ook wakker geworden waren gaan slaperig bij hun moeder zitten. Gelukkig vallen de meisjes tegen haar aan weer inslaap. Alleen Jan is nog wakker, maar die doet net alsof hij op de bank weer inslaap is gevallen. Geduldig wachtten ze af totdat ze klaar zijn met het doorzoeken van de boerderij. Elke minuut dat ze bezig zijn lijkt wel een uur.

Plots staat de SS-officier weer voor ze en vraagt waarom die shovel achter de boerderij staat.

Pien gaat voor hem staan en barst in lachen uit. ‘Wilt u weten waarvoor we die gebruiken. Nou heel simpel, meneer de officier. We graven een schuilkelder voor het geval de vijand ons bombardeert. Ik herinner me nog heel goed dat jullie bommen naar beneden kwamen. Op het huis van één van onze buren kwam dat ding terecht en het hele gezin kwam daarbij om. Wij hebben deze shovel te leen en dat kunt u navragen bij u meerdere. Vraag hem dan ook direct of hij ons verdenkt van verraad,’

‘Ik denk dat mijn vrouw u nu wel heeft uitgelegd waarvoor wij de shovel te leen hebben en daarbij komt dat wij in de zomermaanden een waterbekken nodig hebben om ons gewas te besproeien,’ valt Hans zijn vrouw bij.

Aarzelend kijkt de officier hem aan en besluit om zijn manschappen terug te roepen. ‘Ik denk dat hier sprake is van een misverstand. Goedenacht…,’ antwoordt hij en rijdt op zijn motor het erf af.

De overige soldaten stappen in de vrachtauto en verdwijnen ook van het erf.

Trillend van de zenuwen valt Pien in de armen van Hans, die haar kalmerend toespreekt.

‘Mam, zijn ze weer weg,’ horen ze Jan vragen?

‘Ja schat, ze zijn weg. Kom ik breng je weer naar je kamer. Daar stopt ze haar oudste onder de wol en geeft hem een kus. ‘Ga maar weer lekker slapen.’

Jan trekt de dekens over zich heen en kijkt naar het zolderraam dat een klein stukje van de sterrenhemel prijsgeeft. Zijn kamer is klein, maar hij vindt het heerlijk vertoeven daar. Vanuit het raam kan hij niet alleen de sterren zien, maar ook hoort hij vaak de vliegtuigen overvliegen die richting Engeland vlogen. Het geronk van de motoren, daar kreeg hij koude rillingen van. Dat geluid vindt hij geweldig om naar te luisteren en soms vliegen ze zo laag dat de dakpannen ervan trillen en dan kan hij de bommenwerpers goed bewonderen.

Ook de meisjes worden weer naar bed gebracht en Pien hoopte maar dat ze niet veel van de gebeurtenis hadden meegekregen.

Intussen is Hans naar het bos gelopen en meldt Zev en zijn gezin dat het weer veilig is om terug te keren.

‘We moeten ervoor zorgen dat de schuilkelder zo snel mogelijk af is. De volgende keer hebben we misschien niet zoveel geluk,’ oppert Zev.

‘Je hebt gelijk, ik was even bang dat ze jullie zouden ontdekken.’

‘Wat ik wel heb gezien is, dat één van de soldaten de gierput onderzocht. Toen riep hij er een andere soldaat bij en gaf hem het bevel om zijn hand erin te steken. Ik dacht nog, straks zijn we erbij, maar het liep goed af. Hij moest trouwens wel behoorlijk kotsen, nadat hij er met zijn hand doorheen had geroerd. Toen ontdekte ze de shovel, die ze ook van onder tot boven bekeken.’

‘Dat klopt, ze vroegen waarom wij in het bezit waren van een shovel. Pien gaf hem daar antwoord op en zei dat hij dat maar aan zijn meerdere moest vragen en toen was het hele gebeuren snel afgelopen en vertrokken ze.’

‘Weet je Hans, ik heb bewondering voor jullie. Ik weet niet of ik zo sterk in mijn schoenen zou staan. Als we dit overleven, zijn jullie voor altijd onze helden.’

‘Ach…, laten we daar maar even niet bij stil staan. We moeten alert blijven, dan overleven we het misschien. Maar Zev, die truc met die gierput werkt dus. Geen enkele mof zal met zijn hand door de stront gaan roeren,’ glimlacht Hans en samen lachen ze om het beeld die zij in gedachten zien.

Na deze nacht is het ijs tussen beide mannen gebroken en is er een wederzijds vertrouwen ontstaan.

Zev legt zijn hand op de schouder van Hans en fluistert: ‘Hans…, misschien denk jij er anders over, maar ik maak mij zorgen om jullie kinderen. Die weten wat hier gebeurt en ik moet er niet aan denken wat er met ze gebeurt als de moffen de kinderen onderdruk zouden gaan zetten.’

‘Je hebt gelijk, ik moet het er met Pien over hebben. Ook ik maak mij daar al een tijdje zorgen over.’

Dezelfde nacht nog hebben Hans en Pien een gesprek over hun kinderen en ze zijn het er beiden over eens dat het tijd wordt dat ze naar een veilig onderkomen moeten worden overgebracht. Hoe ironisch is de situatie. Zij die mensen helpen om een veilig onderkomen te krijgen, zijn nu genoodzaakt hun eigen kinderen in veiligheid te brengen. Deze nacht huilt Pien voor het eerst om haar kinderen, die haar zo dierbaar zijn.

‘Schat je hebt gelijk,’ had ze Hans geantwoord toen hij haar vertelden dat, niet alleen hij maar ook Zev zich zorgen maakte over de kinderen. ‘Ook ik heb er al over nagedacht en heb al contact met iemand opgenomen, maar ik zeg niet wie. Wat je niet weet, kan je ook niet verraden.’

De volgende avond vertelt Hans aan Zev wat Pien en hij hebben besloten. ‘Morgen, aan het eind van de dag worden ze alle drie opgehaald en worden ergens in het noorden ondergebracht. Meer kan ik je niet vertellen.’

Zev staart hem aan en buigt dan zijn hoofd. Langzaam gaan zijn handen omhoog en slaat ze voor zijn gezicht. Met tranen in zijn ogen fluistert hij: ‘Dat is toch beschamend, ik heb mijn volledige gezin bij me en jullie moeten je eigen kinderen verplaatsen om ons te redden. Dat kan ik toch niet toelaten…,’ maar verder komt hij niet omdat het hem te veel wordt.

‘Kom op Zev, het is oorlog en we hebben geen keuze. Ik vind het heel nobel van je, maar we kunnen jullie niet wegsturen. Als ik zou kunnen zou ik ook jouw kinderen meegeven, maar zo werkt het nou eenmaal niet. Kom Zev, laat het rusten.’

Pien die het gesprek tussen beide mannen heeft gevolgd, slaat een arm om de schouders van Zev.

‘Zev, zorg jij nu maar samen met mijn man dat die kelder afkomt. We zullen dan allemaal een stuk geruster zijn. Ik weet zeker dat er op een gegeven moment meer mensen zich bij ons zullen melden voor onderdak en dat betekent dat er verschillende culturen en geloven bij elkaar zullen komen. Jullie zullen elkaar kunnen steunen totdat die ellendige oorlog voorbij is. Als onze kinderen hier zouden blijven, en dat weet ook jij, is ook hun lot niet te voorspellen. Of ze nu Arisch zijn of niet.’

Zev knikt beschaamd en loopt naar zijn gezin. Tegenover zijn vrouw zwijgt hij over hetgeen Hans en Pien hem vertelde. ‘Schat, het zijn de fijnste en dapperste mensen die ik ooit heb ontmoet,’ zegt hij tegen zijn vrouw. Plots breekt hij en kan hij zijn tranen niet meer bedwingen. Troostend neemt zijn vrouw hem in haar armen en streelt door zijn haar, dat hem enigszins kalmeert.

‘Lieverd, ik vind jou ook heel dapper,’ fluistert ze.

Aan het eind van de dag nemen Hans en zijn vrouw afscheid van de kinderen. Trientje van vier huilt hartverscheurend omdat ze bij haar moeder wil blijven. Fien neemt troostend haar kleine zusje onder haar hoede en probeert haar eigen tranen te bedwingen. Hans en Pien hebben de kinderen zo goed als mogelijk is, uitgelegd dat dit de beste oplossing is. ‘Zodra alles weer voorbij is dan komen we jullie direct weer ophalen,’ probeert Pien de meisjes te troosten. Lang houdt ze ze liefdevol in haar armen en verbergt haar gezicht in hun lange blonde haren, zodat ze haar tranen niet kunnen zien. Ook Jan neemt ze in haar armen en vraagt hem vooral voorzichtig te zijn. De vorige avond hadden ze met hem gesproken en de situatie uitgelegd. Pien had hem een verzegelde brief gegeven en op zijn hart gedrukt dat hij deze pas na de oorlog zou mogen openen.

Voordat Fien de paardenwagen instapt, die hen naar het treinstation zou brengen, loopt ze nogmaals naar haar moeder: ‘Mam, zul je goed op jezelf passen,’ had ze wijs gesproken. ‘Ik ga je zo missen,’ maar dan vloeien er ook bij haar de tranen over haar wangen. Ook zij stapt nu in de paardenwagen, die langzaam het erf afrijdt.

De kinderen zullen met de trein naar het noorden gaan en Pien had geregeld dat ze vandaaruit zouden worden opgevangen door lieve mensen die ze vertrouwden. Het gaf haar rust dat ze veilig waren.

Voor de treinkaartjes en de reisdocumenten had ze een hoge prijs moeten betalen. Niet een prijs in geldelijk opzicht, nee ze had ze van een SS’er en die wilde in ruil voor de kaartjes een paar uurtjes van haar lichaam gebruik maken. Even had ze getwijfeld, maar de veiligheid van haar kinderen was haar veel waard en dus had ze ermee in gestemd. Ze was er niet trots op, voelde zich vies en uitgewoond.

Tegenstribbelen had geen zin gehad en dus had ze wederom haar acteertalent ingezet en de man op zijn kamer zijn gang laten gaan. Het gevoel haar man ontrouw te zijn geweest eisten zijn tol, maar ze wist ook dat hij er niet mee zou kunnen leven. Ze kende hem maar al te goed. Nee, deze gebeurtenis zou ze voor de rest van haar leven voor zich moeten houden.

Somber was ze thuisgekomen met de benodigde papieren en de kaartjes. Zijdelings had hij haar gevraagd hoe ze deze had weten te bemachtigen. ‘Ach, het lijkt mij beter om je dit niet te vertellen,’ had ze geantwoord. Argwaanend had hij haar aangekeken en ze had vol schaamte haar gezicht van hem afgewend.

De weken vlogen voorbij en eindelijk was de schuilkelder gereed. De Duitse soldaten waren nog éénmaal aankomen waaien en van hen vernamen ze dat de meeste van hen naar het oostfront werden gezonden. Op een gegeven moment vroeg één van de officieren naar het uniform dat hij in het verleden was vergeten mee te nemen. ‘Ik denk dat u zich vergist, hier is nooit een uniform blijven liggen. Waarschijnlijk heeft één van uw soldaten deze meegenomen en is het u ontgaan,’ had Pien geantwoord. Voordat de officier kon antwoorden stond Hans achter haar en zweeg de officier over het onderwerp. Ze namen afscheid van de mannen die ze regelmatig hadden ontvangen en wenste ze veel geluk. 

Hans en Pien realiseerde zich dat ze de soldaten waar ze afscheid van hadden genomen waarschijnlijk nooit meer terug zouden zien. Met sommige hadden ze diepgaande gesprekken gevoerd, zeker als degene vervelende berichten van het thuisfront had gekregen. Enkele hadden ze moeten troosten omdat ze hun vrouw en kinderen mistte of als er een geliefd familielid was gestorven. Op dat moment zag je duidelijk dat er van beide kanten veel verdriet werd geleden, ongeacht aan welke kant je stond. En op zo’n moment schaamde Hans en Pien zich dat ze hen gebruikte voor eigen gewin.

Na zo’n moment hadden ze vaak een gesprek met Zev, die hen op een gemoedelijke wijze aanhoorde. ‘Ik begrijp jullie best. Het merendeel van deze jongens waren niet slecht voor jullie. En ja, jullie moesten ze wel gebruiken, maar hoe je het ook went of keert, het zijn ook maar mensen. Ik haat ze ook, maar vergeet niet dat er veel aan vooraf is gegaan. De meeste leden blinde armoede en toen kwam de Führer die beloofde hem gouden bergen. Dat noemen ze massapsychologie, geloof me of niet, maar dat is een groot psychologisch proces. Indoctrinatie, dat speelt al zo lang de mensheid bestaat. En straks als alles voorbij is, herhaalt de geschiedenis zich over 100 jaar opnieuw. Ik ben van Joodse afkomst, maar niet belijdend. Door mijn wetenschappelijke inzichten heb ik mij er altijd ver van gehouden, maar je afkomst kun je niet verloochenen. Als je niet meegaat in het geheel dan word je op een zijspoor gezet. En of je het nu leuk vindt of niet, meestal is dat gewoon zo. Iemand vertelde mij eens een gezegde: ‘Er zijn altijd mensen, die slimmer zijn dan jezelf ’en geloof me, ik kan dat beamen. Tot nu toe zijn jullie de Duitsers telkens te slim af geweest en laten we hopen dat we met zijn alle ongehavend de oorlog doorkomen. Maar beeld je nu eens in. Stel…, stel…, de oorlog is afgelopen, en wat dan…?’

Pien had hem aangehoord en zegt: ‘Weet je lieverd, ik had het niet mooier en wijzer kunnen verwoorden. Je hebt gelijk,’ fluistert ze en omhelst hem vriendschappelijk.

‘Ik hoop dat we met zijn alle de oorlog ongeschonden mogen overleven en ja we zullen er dikwijls aan terugdenken en de angst en de pijn voelen die we met zijn alle moeten doorstaan, maar wie niet sterk is moet slim zijn, toch? Kom laten we je gezin naar de schuilkelder brengen. In de nacht, als er ten minste geen gevaar dreigt, kunnen jullie misschien weer luchten.’

Ze halen de andere op en lopen naar de schuilkelder. Eerst wordt de schuif aan de zijkant van de gierput omhooggeschoven en een laagje gier uit de put geschept. Dan komt het luik tevoorschijn die met een ring omhoog wordt getrokken. Doormiddel van een trap loopt het gezin naar beneden en wordt er in de ruimte een olielamp ontstoken. De schuilplaats wordt weer afgesloten en opnieuw voorzien van een laag gier.

Hans en Pien lopen terug naar de boerderij waar Hans een schakelaar omzet, die de schuilkelder goed verlicht en ze de olielamp kunnen doven. Drie omgehakte bomen, die ze voor de kelder gebruikte waren vanbinnen uitgehold en bij één daarvan was een regenpijp ingeschoven. Die pijp kwam uit op één van de schoorstenen van de boerderij. De overige twee boomstammen werden gebruikt voor voedseldropping. Op deze manier was het mogelijk om zelf hun maaltijden te bereiden, omdat de rook via de regenpijp naar het dak werd verplaatst. Alles was tot in de puntjes uitgeprobeerd en pas toen ze vonden dat het veilig was, werd de kelder in gebruik genomen.

‘Hans, als Zev met al zijn kennis, ons pad niet was gekruist, hadden we dit nooit voor elkaar gekregen,’ oppert Pien.

‘Ach schat, Zev zou zeggen, dat is het lot.’